Cuộc tranh luận vừa khởi phát trên thế giới giữa một bên yêu cầu các nhà phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) cần giảm tốc và một bên cho là cứ "thả lỏng" để AI phát triển theo tiến bộ công nghệ, là một gợi mở cần thiết để chúng ta nhìn nhận lại sự phát triển của AI.
Đó cũng là sự thức tỉnh cần thiết khi AI đã tiến quá xa so với tưởng tượng của loài người. Không ai không muốn AI phát triển, nhưng ai cũng có thể thấy rằng AI vốn do con người tạo ra, con người lẽ ra cần chủ động kiểm soát nó thì lại đang "thả lỏng".
Lợi ích của AI thì ai cũng đều thấy rõ, nhưng điểm mờ ít ai để ý hoặc bỏ qua là con người thuộc nhiều ngành nghề đang "bàn giao" tư duy của mình cho AI vì sự tiện lợi trước mắt. Giáo sư, nhà triết học người Mỹ Langdon Winner từng đặt ra khái niệm "mộng du công nghệ". Theo đó, con người thường "mộng du" khi tiếp nhận công nghệ mới, sự thuận tiện của chúng khiến chúng ta rơi vào "cái bẫy ngọt ngào" và ít khi nhận ra lối sống, tư duy của mình đang bị âm thầm tái cấu trúc như thế nào.
Lịch sử phát triển của loài người cho thấy thực tiễn cuộc sống luôn thúc đẩy sự ra đời các chính sách phù hợp để quay trở lại phục vụ con người. Đích đến của cuộc tranh luận hiện nay về AI thực chất không nằm ở việc chọn chậm lại hay tiếp tục "thả lỏng", mà ở việc thiếu một hành lang pháp lý đủ an toàn để song hành với công nghệ.
Việc Liên minh Châu Âu (EU) ban hành Đạo luật AI (EU AI Act) - bộ luật được đánh giá là toàn diện đầu tiên trên thế giới về AI - có thể là một gợi mở cho VN. Thay vì quản lý cào bằng hay chạy theo xử lý sự cố, EU tiếp cận AI theo mức độ rủi ro: những ứng dụng thao túng nhận thức hay đánh giá điểm xã hội bị cấm tuyệt đối; các hệ thống can thiệp vào giáo dục, y tế hay tuyển dụng được xếp vào nhóm "rủi ro cao" và bắt buộc phải qua thẩm định thuật toán nghiêm ngặt trước khi ra thị trường.
EU bắt buộc các sản phẩm nội dung do AI tạo ra - từ văn bản, hình ảnh đến audio, video - phải mang mã định danh hoặc nhãn cảnh báo công khai (watermark). EU cũng thành lập một cơ quan đầu mối độc lập đóng vai trò "trọng tài" kiểm toán thuật toán, đánh giá tác động xã hội của các mô hình AI trước khi triển khai diện rộng. Tuần này, các tập đoàn công nghệ lớn nhất của Mỹ về AI (OpenAI, Anthropic…) cũng đã lên tiếng thúc đẩy thành lập cơ quan độc lập giám sát AI để phòng ngừa rủi ro.
Tại VN, dù hệ thống pháp luật đã bước đầu xây dựng các trụ cột số (đặc biệt là luật Công nghiệp công nghệ số cùng luật Giao dịch điện tử, luật An ninh mạng, Nghị định 13/2023 về bảo vệ dữ liệu cá nhân), khi đối chiếu với đặc thù vận hành của AI, có thể thấy hệ thống pháp lý hiện vẫn còn những khoảng trống cần lấp đầy. Những tranh luận hiện nay và việc các nước đã bắt tay lập ra những cơ chế để con người không đánh mất sự chủ động trước "trợ lý ảo" AI là những bước đi trước để các nhà làm chính sách ở VN có thể tham chiếu.
Kiểm soát AI không phải là kìm hãm sự phát triển, mà là tạo ra "bộ phanh" đủ nhạy để chiếc xe công nghệ có thể lao đi với tốc độ cao nhưng không đưa con người đến những bến bờ không lường trước được. AI hiện chỉ mới ở "thuở ban đầu" song có những mặt trái đã hiện hữu rõ ràng - từ nguy cơ tin giả thao túng truyền thông, vi phạm bản quyền hàng loạt cho đến "xơ hóa" sự sáng tạo. Nếu đánh mất sự chủ động thì một thời gian nữa, việc đưa AI vào khuôn khổ sẽ trở nên vô vàn khó khăn khi nó đã "thông minh" hơn, đã cắm rễ quá sâu vào đời sống của nhiều người.
Bình luận (0)